Zastanawiałeś się kiedyś, kto tak naprawdę odpowiada za twoją szkołę albo za to, kiedy podjeżdża śmieciarka? No bo wszyscy mieszkamy gdzieś „na dole” tego całego układu i raczej rzadko o tym myślimy. A to się dzieli na 2479 gmin, 314 powiatów ziemskich i 16 województw, do tego dochodzi jeszcze 66 miast na prawach powiatu (stan na 1 stycznia 2025 r.). I właśnie na tym trójstopniowym podziale opiera się cała odpowiedź na pytanie, jak działa samorząd terytorialny i kto realnie decyduje o szkołach, lokalnych drogach albo o tym, kiedy ta śmieciarka wreszcie przyjedzie.
Konstytucja akurat nie owija w bawełnę. Artykuł 16 ust. 2 mówi, że „samorząd terytorialny uczestniczy w sprawowaniu władzy publicznej”, a artykuł 164 ust. 1 dorzuca, że „podstawową jednostką samorządu terytorialnego jest gmina”. No i reszta… to już ustawy, które rozpisują dokładnie, kto co robi i kto za to wszystko płaci.
Trzy szczeble samorządu: gmina, powiat, województwo
Ten trójstopniowy podział mamy od 1 stycznia 1999 roku. Wcześniej, czyli od 1990 roku, działały tylko gminy i tyle. Dopiero reforma z końca lat 90. dorzuciła do tego powiaty i województwa samorządowe.
Każdy szczebel ma swoją podstawę prawną. Gminy reguluje ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, a powiaty i województwa — dwie ustawy z 5 czerwca 1998 roku. I tu ważna rzecz, którą warto zapamiętać: te szczeble nie są sobie podporządkowane, jeden nie rządzi drugim. Wojewoda reprezentuje rząd w terenie, a marszałek województwa kieruje samorządem regionalnym i — co akurat łatwo pomylić — nie jest jego zwierzchnikiem.
Każda jednostka ma dwa organy: stanowiący, czyli tę wybieraną radę, oraz wykonawczy, który te uchwały po prostu realizuje. Zasadę tę wpisano do artykułu 169 ust. 1 Konstytucji: „jednostki samorządu terytorialnego wykonują swoje zadania za pośrednictwem organów stanowiących i wykonawczych”.
| Szczebel | Organ stanowiący | Organ wykonawczy | Liczba jednostek |
|---|---|---|---|
| Gmina | rada gminy | wójt, burmistrz lub prezydent | 2479 |
| Powiat | rada powiatu | zarząd ze starostą | 314 (plus 66 miast na prawach powiatu) |
| Województwo | sejmik województwa | zarząd z marszałkiem | 16 |
Jak działa samorząd terytorialny na poziomie gminy
Gmina to ten szczebel, który mamy najbliżej siebie. Należą do niej przedszkola i szkoły podstawowe, wodociągi, kanalizacja, drogi gminne, lokalna komunikacja, gospodarka odpadami no i pomoc społeczna. To też gmina wydaje warunki zabudowy i prowadzi rejestr mieszkańców.
Powiat bierze na siebie sprawy, które są trochę „ponad” gminą. Prowadzi szpitale powiatowe, szkoły ponadpodstawowe, drogi powiatowe, wydaje prawa jazdy i rejestruje pojazdy. A do tego odpowiada jeszcze za nadzór budowlany i powiatowe urzędy pracy.
Województwo działa najszerzej z całej tej trójki. Marszałek i sejmik prowadzą politykę rozwoju regionu, dzielą sporą część funduszy unijnych, utrzymują drogi wojewódzkie oraz regionalny transport kolejowy. Z kolei zadania z zakresu administracji rządowej w regionie realizuje wojewoda — a nie marszałek, choć, jak mówiłem, łatwo to pomylić.
Wybory co pięć lat i bezpośredni wybór wójta
Kadencja organów samorządu trwa pięć lat. Wcześniej były to cztery lata, ale nowelizacja Kodeksu wyborczego z 2018 roku po prostu ją wydłużyła. Ostatnie wybory samorządowe mieliśmy w kwietniu 2024 roku, więc następne wypadają nam na rok 2029.
Głosujemy w sumie dwutorowo. Najpierw wybieramy radnych do rady gminy, rady powiatu i sejmiku województwa. A osobno, już w gminie, wybieramy bezpośrednio wójta, burmistrza albo prezydenta miasta.
Od 2018 roku mamy też limit kadencji włodarza gminy. Wójt, burmistrz czy prezydent może rządzić najwyżej przez dwie kadencje pod rząd w tej samej gminie i tyle… nic więcej. Za to starostów i marszałków wybierają już odpowiednio rady i sejmiki, a nie my w głosowaniu powszechnym. Szczegółowe progi i zasady opisuje serwis prawo.pl, a sam kalendarz głosowań możesz sobie śledzić przy okazji każdych wyborów samorządowych.
Liczba radnych zależy od liczby mieszkańców
Wielkość rady gminy raczej nie jest dowolna. Określa ją artykuł 418 Kodeksu wyborczego, a konkretną liczbę dla danej rady ustala wojewoda na podstawie liczby mieszkańców z Centralnego Rejestru Wyborców. Czyli im więcej mieszkańców, tym większa rada — w sumie prosta zależność.
Najmniejsze gminy, do 20 tysięcy mieszkańców, wybierają 15 radnych. I tu ważne: dzieli się je wtedy na 15 jednomandatowych okręgów, a w każdym wybieramy jednego radnego. No więc gmina licząca na przykład 18 tysięcy mieszkańców ma 15 okręgów i 15 mandatów do obsadzenia.
Powyżej tego progu te liczby zaczynają rosnąć. Gmina do 50 tysięcy mieszkańców ma 21 radnych, gmina do 100 tysięcy — 23. Największe rady liczą maksymalnie 45 radnych. A w gminach powyżej 20 tysięcy okręgi są już wielomandatowe i wybiera się w nich od 5 do 8 radnych.
Reforma finansów od 2025 i koniec janosikowego
Pieniądze samorządów zmieniły się 1 stycznia 2025 roku. Nowa ustawa o dochodach jednostek samorządu terytorialnego weszła w życie 25 października 2024 roku, ale te najważniejsze przepisy zaczęły obowiązywać dopiero od początku 2025 roku. Oparła ona dochody gmin, powiatów i województw na udziale liczonym od dochodów podatników z PIT i CIT na danym terenie.
Reforma zlikwidowała przy okazji tak zwane janosikowe. Było to taka wpłata do budżetu państwa, którą musiały odprowadzać jednostki o najwyższych dochodach podatkowych, a te środki trafiały potem do biedniejszych samorządów. Po zmianie korekta zamożności odbywa się przez obniżenie kwoty zwiększonych dochodów z PIT i CIT, a nie przez osobny przelew do budżetu… więc trochę inaczej to teraz wygląda. Skutki finansowe tych zmian dla budżetów lokalnych opisywał m.in. serwis money.pl.
Oprócz udziału w podatkach samorządy dostają jeszcze subwencję ogólną oraz dotacje celowe z budżetu państwa. Subwencja to taki pieniądz ogólny, który samorząd wydaje według własnych uchwał. A dotacja celowa idzie już na konkretne, wskazane przez rząd zadanie i rozlicza się ją co do złotówki.